ZASADY ŁAMANIA

  Złoty podział w drukarstwie

Klasyczna teoria tzw. złotego podziału odcinka (sectio aurea) głosi, że odcinek jest wtedy podzielony na dwa mniejsze odcinki z zachowaniem złotej proporcji, gdy stosunek długości mniejszej części do większej jest równy stosunkowi większej do całego odcinka.

Według wzoru:
a : b = b : (a + b)
 

Odcinek mały	Odcinek duży	Odcinek mały	Odcinek duży	Odcinek mały	Odcinek duży
0,6	1	5,6	9	10,5	17
1,2	2	6,2	10	11	18
1,9	3	6,8	11	11,7	19
2,5	4	7,4	12	12,4	20
3,1	5	8,0	13	13,0	21
3,7	6	8,7	14	13,6	22
4,3	7	9,3	15	14,2	23
4,9	8	9,9	16	14,8	24

W wartościach liczbowych złoty podział odpowiada w przybliżeniu następującym proporcjom: 3 : 5, 5 : 8, 8 : 13, 13 : 21 itp.

Stosując złoty podział dla odcinka o wartości 1 – odcinek mały wynosić będzie 0,38197 a odcinek duży 0,61803 (0,38197 + 0,61803 = 1). Proporcja przedstawiać się będzie w tym przypadku następująco: 0,38197 : 0,61803 = 0,61803 : 1. Natomiast jeśli wartość odcinka małego przyjmie się za 1, to odpowiednio proporcja ukształtuje się następująco: 1 : 1,618 = 1,618 : 2,618.

Podane zestawienie przedstawia wartości liczbowe przy zastosowaniu produkcji wg złotego podziału.

Ze względu na dokładność, w obliczeniach należy przyjmować proporcję 8 : 13 lub 13 : 21, gdyż stosunki te ściśle odpowiadają złotemu podziałowi (nie są zaokrąglone).

  Zastosowanie złotego podziału w drukarstwie

Złota proporcja znalazła praktyczne zastosowanie w produkcji poligraficznej między innymi przy ustalaniu właściwych marginesów stronicy w produkcji działowej, wyznaczania miejsca tekstom stronic tytułowych, rozmieszczaniu ilustracji, planowaniu formatów i układów graficznych akcydensów itp.

Format kolumny, stanowiący część zadrukowaną stronicy, zależny jest od formatu użytego papieru. Zgodnie z generalną zasadą estetyki układu graficznego książki, kolumna powinna mieć proporcje formatu papieru, na którym zostanie wydrukowana. Zachowanie tej proporcji uzyskać można przez zastosowanie tzw. „złotego cięcia”.

Przy właściwych wymiarach kolumny, przekątna arkusza papieru powinna być jednocześnie przekątną kolumny. Dotyczy to w pierwszym rzędzie średnich formatów książek, takich jak A5 czy B5 oraz do nich zbliżonych.

Do czasu wprowadzenia znormalizowanych formatów papieru, papiernie starały się nadać arkuszom taki format, aby stosunek szerokości do długości był zgodny z proporcją złotego podziału. Dawny format „octavo” (130x210 mm) odpowiadał tym warunkom, co pozwalało na ustalenie odpowiedniego formatu kolumny, zachowanie proporcji marginesów a tym samym nadanie estetycznego układu graficznego. Ustalając szerokość składu takiej kolumny na 4,5 kwadratu (81 mm), na marginesy (grzbietowy i zewnętrzny) pozostanie odcinek 49 mm. Wielkość ta podzielona w stosunku 5 : 8 wyznaczy odcinki: mały (odpowiadający marginesowi grzbietowemu) 19 mm, duży (margines zewnętrzny) 30 mm. Zamieniając milimetry na jednostki miary typograficznej (cycera) należy ustalić: margines grzbietowy – ok. 4 cycer, margines zewnętrzny – ok. 7 cycer.

Podobnie wyznacza się margines górny i dolny. Przy długości kolumny wynoszącej 30 cycer, wielkości tych marginesów wynosić będą: górnego – 6 cycer, dolnego – 11 cycer. W tym przypadku zarówno format papieru, jak i format kolumny w swych proporcjach odpowiadają stosunkom złotego podziału i ustalenie właściwych marginesów nie nastręcza większych trudności.

Obecnie produkowane znormalizowane formaty papieru odbiegają od proporcji złotego podziału. Najpowszechniej używane są papiery z szeregów A i B, wywodzące swój stosunek boków ze stosunku boku kwadratu do jego przekątnej (1 : pierw.2), czyli 1 : 1,41. Stąd proporcje boków kształtują się jak 5 : 7. Formaty znormalizowane są więc krótsze w porównaniu z formatem wywodzącym się ze złotego podziału. Z tego względu na papierach o formatach znormalizowanych trudno jest właściwie ustawiać kolumny mające proporcję 5 : 8. Jedynie przy wyznaczaniu wielkości marginesów nadal pomocny jest złoty podział.

Planując wielkość poszczególnych marginesów należy pamiętać, że podczas procesów oprawy introligatorskiej wkład książki wyrównuje się przez obcięcie, wskutek czego margines górny zmniejsza się o ok. 3 mm a margines boczny i dolny o ok. 5 mm. Obliczanie marginesów dokonuje się w stosunku do formatu książki po obcięciu.

Przy druku broszur, których oprawa przewiduje szycie drutem z boku (tzw. na sztych), należy powiększyć margines grzbietowy. W tym przypadku do ustalonej szerokości dodaje się 1 cycero, tj. do marginesów grzbietowych dwóch kolumn stojących obok siebie należy dodać 2 cycera.

Na wielkość marginesów bezpośredni wpływ ma format kolumny. Aby je ustalić należy od wymiarów stronicy odjąć wymiary kolumny i różnice proporcjonalnie rozdzielić.

Przykład:

Format papieru A5 (148 x 210 mm), kolumna posiada wymiary 24 x 36 cycera. Obliczając margines grzbietowy i zewnętrzny od szerokości papieru (148 mm) należy odjąć szerokość kolumny (24 cyc. = 6 kw. = 108 mm). Na dwa marginesy pozostaje 40 mm. Przyjmując proporcję złotego podziału (3 : 5) odcinek 40 mm należy podzielić przez 8 i na margines grzbietowy przeznaczyć 3 części, tj. 15 mm (ok. 3 cycer) a na zewnętrzny 5 części, tj. 25 mm (ok. 5 cycer).

Podobnie postępować należy przy ustalaniu marginesu górnego i dolnego. Długość papieru wynosi 210 mm, kolumny zaś 162 mm (36 cyc. = 9 kw. = 162 mm). Różnica wynosi 48 mm. Dzieląc wg wymienionej proporcji (3 : 5), na margines górny przypadnie 18 mm (4 cyc.) a na dolny 30 mm (ok. 7 cycer).

Proporcje marginesów w książce mogą być różne, ale zwykle zachowuje się stopniowanie wielkości. Najmniejszym marginesem jest margines grzbietowy a proporcjonalnie zwiększające się – górny, zewnętrzny i dolny. Wyznaczając dla drukarni ustawienie kolumny, określa się wielkość (w cycerach lub nonparelach) tylko dwóch marginesów: grzbietowego i górnego, gdyż pozostałe kształtować się będą w zależności od wyznaczonych.

Złoty podział można wykorzystać praktycznie przy rozmieszczaniu tytułów zarówno w układzie symetrycznym jak i asymetrycznym. W każdym przypadku trzeba odcinki dzielić w taki sam sposób, aby zachowały proporcje zgodne ze złotym podziałem. We wszystkich przypadkach linie dzielące powierzchnię na odcinki mają być osią zarówno pionową jak i poziomą dla umieszczania tytułów. Miejsce usytuowania tytułów jest dowolne – może ono znajdować się na granicy odcinków od góry lub od dołu na osi. Tytuł może być również umiejscowiony asymetrycznie z lewej lub prawej strony, od góry lub od dołu.

Kolumny niepełne od góry (tzw. spuszczone) występują zwykle na początku rozdziałów, jako pierwsze kolumny spisu treści, przedmowy itp. I wyróżniają się zmniejszoną długością. Stanowią one graficzne podkreślenie nowych części książki. Wielkość spuszczenia ustala się w zależności od różnych czynników (m. in. wymiarów kolumny, stopnia pisma, stopnia wiersza, wielkości marginesów), ale pomocny w wyznaczaniu odpowiednich proporcji będzie złoty podział. Wielkość spuszczenia kolumn początkowych może być wyznaczona w dwojaki sposób: do pierwszego wiersza tytułu lub pierwszego wiersza tekstu i powinna być jednakowa w całej.

Zakładając, że kolumny rozpoczynające rozdziały nie mają tytułów lub mają tytuły jednowierszowe, można wyznaczyć spuszczenie do poziomu tytułu i przyjąć proporcje 3 : 3. Jeśli pełna kolumna zawierać będzie 44 wiersze tekstu podstawowego, to przy zastosowaniu wyżej wymienionej proporcji, spuszczenie wynosić będzie 12 wierszy tekstu podstawowego.

Jeżeli tytuły rozdziałów będą wielowierszowe, o zmiennej liczbie wierszy w każdym rozdziale, zastosować można proporcję 3 : 5 lub 5 : 8 i spuszczenie wyznaczyć do pierwszego wiersza tekstu. Wówczas kolumna taka (przyjmując, że pełna posiada 44 wiersze) zawierać będzie 27 wierszy tekstu podstawowego a wiersze tytułu umieszczone zostaną na górnej (spuszczonej) części kolumny.

Szeroko obecnie stosowane w publikacjach ilustracje spełniają rolę nie tylko objaśniającą, lecz są również czynnikiem podnoszącym atrakcyjność wydawnictwa. Z tych względów zarówno rodzaj (klisze siatkowe, kreskowe), jak format oraz miejsce zajęte w kolumnie przez ilustrację nie powinno być dziełem przypadku. W projektowaniu właściwego układu i dostosowaniu odpowiednich proporcji pomocny będzie złoty podział.

Projektowanie układów akcydensowych w oparciu o złoty podział jest powszechnie stosowane. Stosunki 3 : 5 i 5 : 8 są najczęściej używanymi proporcjami przy planowaniu układów blokowych tekstów zaproszeń, listowników lub ogłoszeń. W blokowym układzie asymetrycznym, gdzie grupy wierszy nie mają wspólnej osi symetrii, łatwo zagubić właściwe proporcje.

Ujęcie składu w ramki ma na celu nadania cech dekoracyjności. Odległość ramki od tekstu może być różna, zależna od wielkości marginesów. W ustaleniu odpowiednich odległości wykorzystuje się stosunki złotego podziału. Ustawienie ramki na podstawie tej proporcji daje właściwe rozwiązanie, gdyż odległość tekstu od ramki i ramki od brzegu arkusza papieru nie może być jednakowa.

TECHNOLOGIA SKŁADU I ŁAMANIA

Wstępną czynnością w przygotowaniu do składania poezji jest ustalenie szerokości składu. Przystępując do tego w utworach tradycyjnych (np. tercynie czy sonecie), należy przyjąć za wskazówkę szerokość przeciętnego wiersza. W przypadku wyjątkowo szerokiego pojedynczego wiersza, lepiej jego końcówkę przenieść do następnego (lub poprzedniego) niż cały utwór składać o 2 lub 4 cycera szerzej. Trudniejsze jest ustalenie formatu składu, gdy w jednym tomie (np. antologii) zamieszczone mają być utwory poetyckie o różnej szerokości wiersza. W takim przypadku utwory węższe należy wciąć z lewej strony tak, aby wiersz umieszczony był na osi optycznej kolumny.

Osią optyczną kolumny określa się linię powstałą w wyobraźni, która pionowo podzieli utwór na dwie części a nasilenie optyczne tekstu utworu z lewej strony linii będzie się równało nasileniu optycznemu tekstu z prawej strony. Umieszczanie utworu na osi optycznej konieczne jest ze względu na to, że najczęściej lewa strona poezji tworzy zarys regularnej linii, prawa zaś jest nierówna – szarpana.

Łącząc utwory o różnych szerokościach, należy ustalić wielkość wcięć. Można to osiągnąć następującymi sposobami:

1. Obliczyć ilość znaków w przeciętnie najszerszym wierszu utworu węższego i odjąć od znaków mieszczących się w normalnej szerokości składu. Różnicę należy dzielić na pół i tyle półfiretów zakładać z lewej strony węższych wierszy.

2. Należy wykonać próby, typowy dla danych utworów poetyckich skład, wyznaczyć na tej podstawie oś optyczną i przez porównanie z maszynopisem ustalić wielkość wcięcia. Będzie to wskazówką do zastosowania właściwych wcięć w zestawieniach innych utworów. Zaznaczyć należy, że jest to możliwe w przypadku jednolicie pisanego maszynopisu.

3. W składzie linotypowym należy stosować zasadę składania od brzegu, według najszerszego wiersza utworu. W każdym utworze obliczyć trzeba ilość znaków w najszerszym wierszu i według tego wiersza ustalić format składu. Składać należy bez wcinania. Taki sposób wymaga kilku lub kilkunastu zmian formatu na linotypie, co mimo przedłużającego się czasu składania, przynosi wiele korzyści przy dalszych procesach produkcyjnych (zapobiega „smoleniu w druku”, umożliwia zmiany w ustawieniu na osi optycznej, zmniejsza zużycie metalu linotypowego, ułatwia przeprowadzenie korekty).

  Zasady składania poezji

Przy składaniu poezji stosuje się zasadę tzw. „sztywnego justunku”. Określenie to oznacza, że wielkość spacji użytych do oddzielenia wyrazów musi być stała. Norma branżowa BN/64 7440-02 „Zasady składania tekstów w języku polskim” ustala następujące stałe odstępy między wyrazami w składzie poezji:

• w pismach 6–8 p. – spacje 3 punktowe
• w pismach 9–10 p. – spacje 4 punktowe
• w piśmie 12 p. – spacje 5 punktowe
• w piśmie 16 p. – spacje 6 punktowe

Jeżeli wiersze nie mieszczą się w określonej szerokości kolumny, wówczas należy całe końcowe wyrazy tych wierszy przenieść do następnego (lub poprzedniego) wiersza, przy czym przeniesione wyrazy muszą zawierać co najmniej cztery znaki. Wyrazów nie można dzielić (na sylaby) a poprzedzające je spójniki bądź przyimki należy przenosić razem z wyrazami. Zwykle przeniesione wyrazy justuje się z prawej strony kolumny. W przypadku kilku przeniesień, wcięcie wszystkich końcówek powinno być jednakowe, tzn. przenoszone wyrazy powinny tworzyć równą linię pionową. Ze względu na to, że przeniesione końcówki „obciążają” prawą stronę kolumny, pozbawiając ją równowagi, wcięcia tych wierszy należy tak ustalić, aby nie kończyły się równo z pozostałymi wierszami. W przypadku, gdy przeniesiona końcówka wiersza mieści się w wierszu następnym, wówczas przed tą końcówką umieszcza się klamrę a odstęp powinien wynosić minimum jeden firet. Powyższą zasadę zachowuje się przy przenoszeniu końcówki do wiersza poprzedniego.

Jeżeli w utworze przeniesienia występują często, klamry oddzielające przeniesione wyrazy od treści następnego wiersza powinny być tak wyjustowane, aby tworzyły linię pionową. Celem uniknięcia tych przeniesień należy rozpatrzyć możliwość składania utworu w szerszym formacie. W zależności od budowy utworu poetyckiego stosowane są wcięcia, które nawet w tym samym utworze mogą być różne. Przy składaniu poezji stroficznej często występuje wcinanie strof parzystych.

Utwory poetyckie, w których występuje układ tzw. schodkowany, składa się stosując wcięcia wiązane, tzn. każdy następny wiersz rozpoczyna się w miejscu, gdzie kończy się poprzedni.

Przy składzie ręcznym ten sposób wcinania nie nastręcza żadnych trudności. Natomiast przy składzie linotypowym należy za każdym razem wypełnić matrycami justunkowymi szerokość wcięcia, co jest pracochłonne i kłopotliwe.

Najodpowiedniejszymi krojami do składania poezji są pisma dwuelementowe a zwłaszcza antykwy i kursywy renesansowe. Należy unikać stosowania pism egipskich i groteskowych, zarówno ciężkich jak i półgrubych.

Tytuły poszczególnych utworów można składać wersalikami pisma podstawowego lub wersalikami pisma o stopień mniejszego. Odstępy międzyliterowe przy składaniu tytułów należy wyrównać przez spacjowanie. Nie należy natomiast używać do tego celu grubszych spacji.

Umieszczanie tytułów nad utworami poetyckimi z reguły ogranicza się do dwóch sposobów:

a) na środku optycznym kolumny,

b) asymetrycznie – od lewego brzegu kolumny.

Notki, występujące w utworach, składa się pismem tego samego kroju co tekst podstawowy, lecz o stopień lub dwa mniejszym.

  Zasady składania utworów scenicznych

Utwory sceniczne, ze względu na swą formę, podzielić można na utwory pisane wierszem i prozą. Zasady składania utworów scenicznych pisanych wierszem zbliżone są do zasad składania poezji, zaś w utworach pisanych prozą obowiązują zasady stosowane w składach tekstu gładkiego. Cechy charakterystyczne jednych i drugich przejawiają się głównie w postaciach osób, biorących udział w przedstawieniu (częste powtarzanie imion), dialogach, wypowiadanych kwestiach, objaśnieniach autora i uwagach inscenizacyjnych.

Wykaz postaci (osób) występujących w sztuce najczęściej umieszcza się na początku utworu, na wydzielonej kolumnie. Składany jest zwykle na dwa łamy, przy czym pierwszy łam przeznaczony jest na imiona (nazwiska) osób, zaś drugi zawiera bliższe objaśnienie lub krótką charakterystykę, dotyczące tej osoby. Wykaz osób składany jest zwykle odmianą pisma podstawowego (kursywa, wersaliki) a objaśnienie – tekstem podstawowym.

Oprócz wykazu głównego, na początku każdej sceny zwykle zamieszczony jest krótki wykaz postaci, który składa się przeważnie pismem pochyłym (kursywą), o jeden stopień mniejszym od pisma podstawowego, w wierszach justowanych pośrodku.

Nazwy osób wymieniane przed wypowiadanymi kwestiami można wyróżniać kilkoma sposobami, stosując wersaliki, kapitaliki, tekst spacjowany lub użyć w tym celu pism o mniejszym stopniu (np. wersalików petitowych w tekście garmondowym). Unikać należy wyróżnień składanych pismem półgrubym, które zbyt mocno eksponują niektóre wyrazy, wskutek czego zachwiany jest jednolity wygląd kolumny.

Utwory sceniczne pisane prozą najczęściej składane są trzema sposobami:

1. Imiona osób z wcięciem akapitowym a kwestie na pełną szerokość kolumny.

2. Imiona osób bez wcięcia (od brzegu kolumny), natomiast kwestie z wcięciami.

3. Imiona osób w oddzielnych wierszach, justowanych na środku kolumny.

Pierwszy sposób składania należy stosować wówczas, gdy wypowiadane przez postacie utworu kwestie są długie, kilkuwierszowe, co nadaje kolumnie zwarty układ.

Drugi sposób stosowany jest przeważnie w utworach o krótkich wypowiedziach, nie zawsze wypełniających szerokość kolumny, ale wiersze składane od brzegu kolumny nadają jej estetyczny wygląd.

Oba sposoby składania stosuje się często dla zmniejszenia objętości wydawnictwa.

Trzeci sposób składania zwiększa co prawda objętość utworu, ale pozwala na swobodne operowanie odstępami, co stwarza harmonijny układ, podnosząc przejrzystość i czytelność.

Wyżej wymienione sposoby nie wykluczają innych decyzji dotyczących formy graficznej opracowanej przez grafika lub redaktora technicznego.

W składzie utworów scenicznych pisanych mową wiązaną stosuje się te same zasady, co przy składzie poezji. Występujące tu krótkie dialogi składane są z zastosowaniem wcięć wiązanych. Nazwy postaci umieszcza się na osi optycznej kolumny i składa podobnie jak w innych utworach tego typu.

  Zasady składania akcydensów

W produkcji poligraficznej cały asortyment prac podzielić można na trzy zasadnicze grupy:

1) produkcję dziełową (książki, broszury),

2) produkcję gazet i czasopism,

3) produkcję akcydensową.

Zakres produkcji akcydensowej można by określić jako ten rodzaj prac, który nie zalicza się do produkcji dziełowej bądź czasopism i gazet. Trudno jest dokonać jakiegoś ścisłego rozgraniczenia produkcji między tymi grupami asortymentowymi, gdyż akcydensy mają swój udział zarówno w produkcji dziełowej (np. tytulatura, okładka, obwoluta), jak też w czasopismach i gazetach (np. ogłoszenia).

Określenie „akcydens” pochodzi od słowa łacińskiego „accidens” – co oznacza „uboczny, przypadkowy”. Dawni drukarze słowa tego używali dla określenia małych druków okolicznościowych, które nie wchodziły w zakres druku książki.

Dziś znaczenie terminu „akcydens” określone zostało jako nazwa dla wszelkich druków okolicznościowych poza produkcją dziełową (książki, broszury) oraz wydawnictw periodycznych (gazety, czasopisma).

Pojęciem „skład akcydensowy” objęte zostały wszystkie rodzaje składu poza składem dziełowym, gazetowym i czasopism.

Współczesny rozwój życia gospodarczego i kulturalnego stwarza olbrzymie zapotrzebowanie nie tylko na książki i czasopisma, ale również na różnego rodzaju druki niezbędne w handlu i administracji. Stale wzrastające zapotrzebowanie na opakowania artykułów konsumpcyjnych i trwałych podnosi rang e i znaczenie tej grupy asortymentów w produkcji poligraficznej.

Różnorodne prace, jakie tworzą grupę akcydensów można umownie sklasyfikować w trzy podgrupy:

a) akcydensy informacyjne,

b) akcydensy manipulacyjne,

c) akcydensy przemysłowe.

Akcydensy informacyjne przekazują szerokiemu ogółowi informacje w postaci afiszy, ulotek, zawiadomień, plakatów reklamowych, cenników, prospektów, programów teatralnych i kinowych, ogłoszeń itp. Do druków o charakterze zbliżonym do wymienionych należą także akcydensy jak: karty tytułowe książek i broszur, okładki, obwoluty, kalendarze, zaproszenia, bilety wizytowe itp.

Akcydensy manipulacyjne (tzw. druki manipulacyjne) obejmują wszelkiego rodzaju druki potrzebne w działalności produkcyjnej, handlowej, statystycznej i administracyjnej. Są to: tabele formularzowe, tabele do maszyn statystycznych, formularze (ankiety, kwestionariusze), papiery wartościowe, świadectwa, dyplomy, blankiety firmowe, rachunki, koperty, specyfikacje, paragony itp.

Akcydensy przemysłowe obejmują: opakowania, etykiety, katalogi wyrobów, prospekty przemysłowe, metki, opaski, banderole itp.

  Zalecenia dla korektora

Praca korektora, polegająca na wyznaczaniu błędów i usterek składu, jest podstawą późniejszej pracy składacza. Sprawność pracy składacza jest uzależniona od dokładności i staranności pracy korektora. Chaotyczna, bezładna i niestaranna korekta utrudnia oraz opóźnia pracę składacza i jest przyczyną korekty w korekcie.

Celem osiągnięcia właściwych wyników zaleca się korektorowi:

a) uporządkowanie kolejności stron maszynopisu i odbitek przed rozpoczęciem pracy;

b) zaznaczanie błędów specjalnymi znormalizowanymi znakami korektorskimi wg Polskiej Normy PN/N-06001;

c) dokonywanie poprawek pismem czytelnym na prawym marginesie, na poziomie wiersza, do którego się odnoszą, w kolejności oznaczonych błędów;

d) błędy z winy drukarni należy zaznaczać kolorem czarnym, a błędy z winy wydawnictwa kolorem niebieskim;

e) zaznaczanie poprawek na lewym marginesie, przy kolumnie dwułamowej lub przy wyjątkowo dużej ilości poprawek;

f) unikanie używania jednakowych lub podobnych znaków korektorskich w bliskim sąsiedztwie;

g) nie robienie na odbitkach długich linii łączących błąd z poprawką;

h) używanie atramentu koloru ciemnego (nie czerwonego), lub ołówka czarnego (nie kopiowego);

i) nanoszenie uwag odnoszących się do składacza, redaktora lub autora ołówkiem kolorowym (ale nie czerwonym i niebieskim);

j) zaznaczanie w maszynopisie miejsc, w których skończyły się szpalty;

k) zaznaczanie przy czytaniu miejsc wstawek (tabelek, notek itp.) kreską poziomą między wierszami z wyjaśnieniem na marginesie;

l) nie poprawianie błędów zauważonych w treści maszynopisu, lecz ew. zawiadomienie redakcji lub autora;

m) sygnalizowanie nieczytelnych miejsc maszynopisu;

n) ujednolicenie formy graficznej w uzgodnieniu z redaktorem technicznym.

  Znaki korektorskie

Do tej pory odwiedziło nas: osób