Ładna edycja książki, dobry poziom jej szaty graficznej wiąże się zawsze z czterema zasadniczymi procesami technologicznymi:
prawidłowym złożeniem tekstu,
poprawnym złamaniem książki,
czytelnym drukiem,
odpowiednią oprawą.
Aby wszystkie te procesy wykonane były zgodnie ze stawianymi wymaganiami, konieczna jest ścisła współpraca wydawnictwa z zakładem poligraficznym.
Praktyka wykazała, że wskazówki techniczne dotyczące łamania książki, nawet najlepiej opracowane, nie są w stanie przewidzieć wszystkich trudności technicznych, jakie powstają w czasie tego procesu. Nie należy z tego stwierdzenia wyciągać daleko idących wniosków, w sensie dyskwalifikującym obszerne wskazówki techniczne. Ustalają one wiele spraw, które mogłyby nasuwać wątpliwości, ale bezpośrednie, szczegółowe omówienie łamania, zwłaszcza książek o trudnym, czasem skomplikowanym układzie, należy pozostawić łamišcemu i redaktorowi technicznemu. Ta współpraca wyeliminuje nieporozumienia, przeróbki i poprawki, powodujące stratę czasu i niepotrzebne koszty.
Architektonika książki
Pojęciem architektoniki książki określa się jej podział na większe i mniejsze części, które są wzajemnie powiązane nadrzędnie i podrzędnie.
Książka przeważnie składa się z czterech podstawowych części:
Okładki i obwoluty,
Części wstępnej,
Części zasadniczej,
Części uzupełniająco-pomocniczej.
Do części wstępnej zalicza się: czwórkę lub dwójkę tytułową, dedykację i motto, przedmowę i wstęp.
Część zasadnicza to istotna treść książki.
Część uzupełniająco-pomocniczą stanowią elementy pomagające w zrozumieniu treści książki, ułatwiające szybką orientację i właściwe wykorzystanie. Najważniejszymi elementami tej części są: bibliografia (wykaz piśmiennictwa), skorowidze (indeksy), słowniki terminologiczne, przypisy źródłowe (notki), mapy i wykresy, tablice i plansze, spis treści (który może występować w części wstępnej).
Nie każda książka posiada wszystkie wymienione elementy. Tytuły naukowe mogą mieć jeszcze bardziej rozbudowaną część wstępną i uzupełniająco-pomocniczą (wykazy oznaczeń, objaśnienia skrótów, aneksy itp.). Te szczególne elementy wprowadza się do książki w zależności od charakteru pracy i aktualnej potrzeby.
Okładka – obwoluta. Rola okładki jest dwojaka: informująco-propagandowa oraz ochronna. Niezależnie od rodzaju oprawy (twarda czy broszurowa), zadaniem okładki jest zabezpieczenie wkładu (bloku) książki przed zniszczeniem. Kompozycja graficzna okładki powinna charakteryzować treść książki, informować o niej a zarazem budzić zainteresowanie czytelnika.
Treść okładki składa się zwykle nieco większą czcionką niż stronicę tytułową, używając kroju pisma użytego w tekście książki. Niekiedy kompozycja okładki obejmuje grzbiet oraz ostatnią (4-tą) stronicę. Grzbiet wykorzystuje się dla powtórzenia w skrócie tytułu, przy czym składa się go zwykle tym samym krojem pisma co tytuł okładki. Na szerszych grzbietach można ustawić tytuł poziomo. Jeśli grzbiet jest wąski – tytuł składa się od dołu do góry. Czwarta stronica okładki może zawierać cenę książki oraz znak wydawnictwa. Czasem jest ona wykorzystana do umieszczenia informacji wydawniczych.
Jeżeli oprawa książki ma być zabezpieczona obwolutą, to przy składzie treści okładki stosuje się podobne zasady układu graficznego co przy karcie tytułowej.
Obwolutą nazywa się cienką okładzinę papierową, zabezpieczającą przed zniszczeniem właściwą okładkę. Obwoluta spełnia również rolę propagandową swoją kompozycją rysunkową, dodając również atrakcyjności a zagięte części (zwane „skrzydełkami” lub „klapkami”) służą do umieszczania tekstów reklamujących.
Część wstępną książki rozpoczyna tytulatura składająca się z czterech lub dwóch kolumn (tzw. czwórka lub dwójka tytułowa).
Czwórkę tytułową stanowią:
Kolumna 1. Przedtytuł – zwany także tytułem ochronnym (z niem. Szmuctytuł). Zawiera on nazwisko autora oraz skrót tytułu książki. Niekiedy zamieszczany jest również mały znak wydawnictwa. Do składania przedtytułu używa się małych stopni czcionek (6–10 p.) w zależności od formatu książki.
Kolumna 2. Tytuł zbiorczy dzieła lub wakat. W dziełach zawierających zbiór prac danego autora oraz w dziełach ukazujących się w oddzielnych tomach a stanowiących zamkniętą całość, stosowany bywa tytuł zbiorczy, zwany również kontrtytułem. Tytuł zbiorczy oznacza, że dany tom (wolumen) jest częścią prac pisarskich jakiegoś autora lub że należy do pewnego cyklu dzieł z określonej dziedziny.
W dziełach naukowych tytuł zbiorczy, odnoszący się do różnych prac autora, powinien zawierać tytuł dla całego cyklu dzieł objętych wydaniem. W tłumaczeniach występuje niekiedy na miejscu tytułu zbiorczego – tytuł w języku oryginału.
Układ typograficzny oraz kroje i stopnie pisma użyte do składu tytułu zbiorczego powinny harmonizować z tytułem głównym.
Między przedtytułem a kartą tytułową książki może być zamieszczony frontispis. Jest to zwykle oddzielna karta z reprodukcją portretu autora, bądź ilustracją reprezentującą ideę książki lub jakimś epizodem związanym z treścią książki. Gdy w dziele występuje tytuł zbiorczy (kol. 2), frontispis można umieścić po czwórce tytułowej.
Kolumna 3. Tytuł główny (karta tytułowa) zawiera: imię i nazwisko autora, pełny tytuł wraz z podtytułem (jeśli występuje), który wyjaśnia treść tytułu lub charakteryzuje gatunek literacki. W tłumaczeniach po tytule głównym umieszczane jest zwykle nazwisko tłumacza. Inne dane dotyczące kolejnego wydania, tomu książki, nazwy serii (biblioteki) oraz nazwy zakładu wydawniczego. Uzupełnieniem jest miejsce i rok wydania oraz znak graficzny wydawnictwa.
Tytuł główny, jako element najważniejszy, powinien być złożony odpowiednio dużym stopniem pisma. Imię i nazwisko autora składa się zwykle pismem nieco wyróżnionym lecz, znacznie mniejszym od tytułu. Jeżeli praca jest dziełem kilku autorów (powyżej trzech), nazwiska zastępuje się sformułowaniem „praca zbiorowa”. Inne dane, jak nazwa wydawnictwa, rok i miejsce wydania, składa się pismem podstawowym (zwykle wersalikami). Kartę tytułową komponuje się zazwyczaj w jednym z czterech układów: osiowym (klasycznym), blokowym symetrycznym lub asymetrycznym, ewentualnie dowolnym. Wybór układu karty powinien znaleźć odbicie w kompozycji dalszych stronic książki (tytuły rozdziałów, tytuły części itp.).
Układ osiowy klasyczny – to wiersze tytułowe różnej szerokości ustawione na osi kolumny. Szerokość wierszy i odstępy między nimi odgrywają tu dużą rolę. Najbardziej typowym jest układ trzywierszowy.
Zasadą układu blokowego symetrycznego jest tworzenie z grupy wierszy prostokąta. W układzie tym pierwszy i ostatni wiersz kolumny tytułowej powinny być jednakowej szerokości. Dobre ustalenie szerokości i długości poszczególnych bloków (których ilość należy ograniczyć do 2–3), daje spokojny i przejrzysty układ tytułu.
Układ blokowy asymetryczny oparty jest również na grupach wierszy tworzących prostokąt, przy ustawienie tych grup nie opiera się na osi symetrii. Konieczne jest odpowiednie rozłożenie wierszy, tak w pionie, jak i w poziomie oraz stosownie dobrany krój pisma.
Układ asymetryczny wprowadza do tytułu urozmaicenie, operując nie tylko doborem krojów pisma i ustawieniem wierszy, lecz także płaszczyzną papieru, jako czynnikiem dekoracyjnym karty tytułowej.
Dziedzina składu akcydensowego, do której należy skład tytułów, jest tak bogata i różnorodna, że nie można jej zamknąć w jakieś formuły czy definicje. Właśnie ta różnorodność, pozostawiająca redaktorowi technicznemu a czasem składaczowi możliwość własnej inwencji sprawia, że w dziedzinie układu typograficznego tytułów nie należy sztywno trzymać się utartych schematów.
Kolumna 4. Kolofon – metryka. Kolofon jest to zestaw informacji wydawniczych dotyczących książki. W tłumaczeniach nie posiadających kontrtytułu, umieszcza się tytuł książki w języku oryginału. W przypadku pracy zbiorowej – wymienia się imiona i nazwiska autorów, których prace zawiera dzieło. Dalsze informacje dotyczące osób współpracujących przy powstaniu książki. Są to nazwiska redaktorów naukowych, technicznych, opiniodawców, grafików, korektorów itp. Często umieszczana jest tu również adnotacja zawierająca krótką charakterystykę treści książki oraz jej przeznaczenie.
Metryka książki (zwana także „stopką”) zawiera najważniejsze informacje techniczne dotyczące książki. Norma PN-58/N-01162 wymaga, aby w metryce zawarte były następujące informacje:
nazwa instytucji wydawniczej,
miejsce i rok wydania,
oznaczenie kolejności wydania (w obrębie danej instytucji wydawniczej),
wysokość nakładu (przy dodrukach należy podać graniczne liczby egzemplarzy w stosunku do poprzedniego nakładu, np. 20 000–40 000 egz.),
objętość książki w arkuszach wydawniczych i arkuszach drukarskich,
gatunek, format i gramatura papieru oraz nazwa fabryki, która go wyprodukowała,
daty dotyczące: przekazania maszynopisu do składu, podpisania książki do druku oraz zakończenia druku,
nazwa i adres zakładu poligraficznego oraz numer zamówienia tego zakładu,
cena sprzedażna jednego egzemplarza.
Metrykę składa się petitem lub nonparelem i umieszcza przeważnie u dołu kolumny. W niektórych publikacjach występuje ona na końcu książki.
Dwójkę tytułową stosuje się zwykle w książkach o małej objętości. Tworzą ją kolumny:
Karta tytułowa.
Kolofon z metryką.
Po tytulaturze a przed treścią zasadniczą książki zamieszczane są dalsze elementy części wstępnej. Jest to tzw. tekst wprowadzający, który obejmuje: 1) spis treści, 2) spis tablic, 3) spis ilustracji, 4) dedykację i motto, 5) przedmowę, 6) wstęp.
Kolejność tych elementów może być zmieniona, bądź niektóre z nich w ogóle mogą nie występować. Spisy treści, tablic i ilustracji, choć zaliczane do części uzupełniająco-pomocniczej, w książkach naukowych i fachowych z reguły zamieszczane są w części wstępnej. Ułatwia to ogromnie korzystanie z pracy, gdyż pozwala na szybkie zorientowanie się w zawartości tematycznej poszczególnych rozdziałów. W innych przypadkach spis treści przenosi się do części uzupełniającej (na koniec książki).
Podział treści zastosowany w książce powinien być uwidoczniony również w spisie treści. Należy go składać pismem o stopień mniejszym od pisma podstawowego (zwykle petitem). Dla uwypuklenia podziału treści stosowane są odpowiednie wcięcia. Wcinanie poszczególnych wierszy należy tak regulować, aby następny wiersz wcięty rozpoczynał się pod początkiem tekstu wiersza poprzedniego. Poszczególne punkty spisu treści dopełnia się do określonego formatu kropkowaniem. Kropki mogą być umieszczane w odstępach od pół do dwóch firetów, przy czym odległość od ostatniej kropki do największej liczby (posiadającej najwięcej cyfr), musi być taka sama jak między kropkami.
W pozycjach tytułowych w spisie treści należy unikać dzielenia i przenoszenia wyrazów. Występujące przy numeracji rozdziałów cyfry rzymskie należy justować od strony prawej w linii pionowej.
Ze spisem treści książki łączy się ściśle spis tablic, ilustracji, względnie map, omawianych w treści. Do osobnego spisu załącza się tylko te tablice lub ilustracje, które drukowane są na wkładkach i nie posiadają bieżącej paginacji. Umieszczenie ich w książce oznacza się w sposób następujący:
Przy większych formatach książki spis treści można składać na dwa łamy.
Dedykacja jest elementem, który coraz rzadziej spotyka się w książce współczesnej. Obecnie forma dedykacji ma charakter publicznego podziękowania, zawiera słowa uznania lub wdzięczności dla osób, wobec których autor czuje się zobowiązany. Może to być również wyraz pamięci i słowa hołdu skierowane do osób bliskich autorowi.
Bardzo osobisty charakter dedykacji sprawia że składa się ją zwykle kursywą, eksponując nieco nazwisko osoby, której książka jest dedykowana. Najodpowiedniejszym miejscem do umieszczenia dedykacji jest pierwsza stronica po czwórce lub dwójce tytułowej, na odwrocie której pozostawia się wakat.
Motto jest myślą przewodnią książki lub jej części – rozdziału. Zawiera zwykle cytat dzieła innego autora. Motto składane jest zwykle pismem o jeden lub dwa stopnie mniejszym od tekstu zasadniczego. Używa się zarówno antykwy jak i kursywy, przy czym szerokość składu (w prozie) nie powinna przekraczać dwóch trzecich szerokości kolumny. Motto w postaci utworu poetyckiego umieszcza się tak, aby najszerszy wiersz cytatu kończył się równo z prawym brzegiem tekstu zasadniczego.
Przedmowę do książki dołącza zwykle wydawnictwo i zamieszcza w niej uwagi o autorze i jego dziele. Jeżeli książka jest wznowieniem, wówczas w przedmowie omawia się zmiany zaszłe w stosunku do wydania poprzedniego.
Przedmowę składa się tym samym krojem i stopniem pisma co tekst podstawowy, lecz często odmianą wyróżniającą (np. kursywą). Umieszcza się ją na stronicy nieparzystej, ze spuszczeniem przyjętym dla całego dzieła. O ile treść przedmowy wypełni tylko jedną kolumnę, to następna – parzysta będzie wakatem.
Wstęp różni się tym od przedmowy, że pisze go autor lub inny wybitny fachowiec w danej dziedzinie. Jest on nawiązaniem do tematyki omówionej w dziele. Wstęp składa się podobnie jak przedmowę.
Umieszczane w książkach wstępy mają niejednokrotnie różne tytuły, np. „Słowo wstępne” lub „Od autora”.
W słownikach, w części wstępnej książki dodatkowo występują wykazy oznaczeń lub skrótów, stosowanych w treści podstawowej.
Książki naukowe, fachowe czy popularno-naukowe mają część uzupełniająco-pomocniczą szczególnie rozbudowaną. W poważniejszych opracowaniach konieczne jest zamieszczanie skorowidzów (indeksów) nazwisk, nazw, pojęć i określeń w alfabetycznym porządku, z podaniem stronicy na której występują.
Skorowidz składany jest zwykle petitem lub nonparelem, z zachowaniem kroju pisma podstawowego (treści podstawowej). Ponieważ hasła w skorowidzu są krótkie (jedno- lub dwuwyrazowe), można go składać w wąskim formacie (2–3 kwadraty).
Jeżeli przy hasłach skorowidza występuje dużo liczb (paginy stronic) i nie mieszczą się one w jednym wierszu, przenosi się je do drugiego wiersza wciętego jeden firet. Skorowidze zawierające hasła z kilku tomów, szereguje się kolejno tomami, które oznaczone są cyfrą rzymską, podając po każdym tomie liczby stronic. Skorowidz sporządzony tylko z dwóch tomów można składać bez podawania tomu. Wówczas liczby odnoszące się do tomu pierwszego należy złożyć cyframi pisma zwykłego (prostego), do drugiego – kursywą. Przy takim sposobie składania należy zaraz po tytule („Skorowidz”) umieścić uwagę, że liczby składane kursywą odnoszą się do tomu drugiego.
W niektórych dziełach skorowidz zawiera przy pewnych hasłach krótkie objaśnienia. Jeżeli występują one często, należy szerokość składu powiększyć (np. zamiast trzech – dwa łamy), ale unikać składania na całą szerokość kolumny, ponieważ skład taki jest mało przejrzysty i niewygodny do czytania.
Bibliografia (wykaz piśmiennictwa) jest ważnym elementem w książce naukowej. Jest to nie tylko wykaz tytułów, które były pomocne autorowi przy pisaniu pracy, lecz również pomoc dla czytelników w dalszych poszukiwaniach opracowań z danej dziedziny wiedzy.
Bibliografię zamieszcza się najczęściej w zakończeniu książki. W dziełach o dużej objętości wykaz piśmiennictwa można umieszczać po każdym rozdziale, co jest bardzo dogodne dla czytelnika. W czasopismach problemowych bibliografia dotycząca poruszanego tematu, umieszczona jest na końcu każdego artykułu.
Przepisy bibliograficzne wg PN-56/N-01155 wymagają, aby skrócony opis wydawnictwa zwartego podawał kolejno następujące elementy:
nazwisko (nazwa) autora (najwyżej trzech),
tytuł,
oznaczenie kolejności wydania,
części wydawnicze (np. tom I, część 2), e) miejsce i rok wydania.
Bibliografię składa się najczęściej petitem i wyróżnia nazwisko (nazwę) autora lub tytuł. Niekiedy stosowane są dwa wyróżnienia: nazwisko (nazwa) autora – przez spacjowanie, lub kapitalikami, tytuł – kursywą. Należy unikać stosowania pism półgrubych. Cyfry arabskie stosuje się po następujących określeniach (lub ich skrótach): wydanie (wyd.), część (cz.), stronica (s.), paragraf (§), cena (c.). Cyfry rzymskie należy stosować po określeniach: tom (t.), rozdział (rozdz.).
Najbardziej przejrzystym sposobem składania bibliografii jest rozpoczynanie każdej pozycji od nowego wiersza. Ze względu na skróty i pozycje w językach obcych, dla ułatwienia czytania wykaz piśmiennictwa powinien być składany na interlinie.
Określenia
Łamanie jest czynnością polegającą na zestawieniu (sformowaniu, zmontowaniu) formy do druku z poszczególnych elementów. Elementami formy są:
wiersze składu (ręcznego, linotypowego lub monotypowego),
tabele (tablice),
wzory matematyczne lub chemiczne,
klisze siatkowe i kreskowe.
W procesie łamania wszystkie te elementy sprowadza się do jednego formatu i zestawia z nich kolumny o określonym wymiarze.
W zależności od charakteru składu formy bywają:
tekstowe (skład gładki),
mieszane (tekst z tabelami, wzorami itp.),
z ilustracjami (tekst z kliszami).
Kolumna jest to złamany skład zecerski z ewentualnymi kliszami, wzorami lub tabelami, jedno- lub wielołamowy, odpowiadający stronicy książki lub innego druku. Kolumna może być opatrzona paginą lub występować bez paginy.
Rozróżnia się trzy podstawowe typy kolumn:
pełne,
niepełne od góry (spuszczone),
niepełne od dołu (szpicowe).
Kolumna pełna jest to zestaw o formacie całkowicie wypełnionym składem, kliszami, tabelami itp. Zasadniczy format kolumny określają wymiary (szerokość i długość) bez paginy zwykłej. Paginę żywą wlicza się do zasadniczego formatu kolumny.
Oprócz wyżej wymienionych typów kolumn w książce może występować:
kolumna spadowa – kolumna, której element drukujący, najczęściej klisza, zajmuje całkowitą szerokość marginesu (lub marginesów) stronicy po obcięciu;
kolumna wpuszczona – kolumna, której element drukujący, najczęściej klisza, zajmuje część szerokości marginesu stronicy po obcięciu.
Kolumnami rozkładowymi nazywa się dwie kolejne kolumny (parzystą i nieparzystą) odpowiadające środkowym stronicom składki (sfalcowanego arkusza).
Kolumny na rozwarciu są to dwie kolejne kolumny (parzysta i nieparzysta) występujące w książce obok siebie.
Łam jest częścią kolumny wielołamowej. Posiada określoną szerokość oraz pewną liczbę wierszy tekstu, która wraz z ewentualnymi kliszami lub tabelami, dostosowana jest do długości kolumny.
Szpalta jest to skład zecerski przeznaczony do łamania o określonej szerokości, lecz dowolnej długości, zależnej najczęściej od długości szufelki.
Paginacja jest to oznaczenie kolejności kolumn (stronic). Paginą zwykłą nazywa się liczbę arabską lub rzymską umieszczoną na kolumnie (stronicy), oznaczającą jej kolejność. Pagina żywa jest to wiersz umieszczony nad lub pod kolumną, zawierający odpowiedni tekst oraz liczbę oznaczającą kolejność kolumny.
Zasady łamania
Format kolumny. Długość powinna być wielokrotnością cycer (12 p.) a szerokość wielokrotnością nonpareli (6 p.). Obok ustalonej długości kolumny w jednostkach miary typograficznej należy podać liczbę wierszy tekstu podstawowego, jaką obejmuje zasadniczy format. Zarówno długość jak i szerokość kolumn powinny być jednakowe w całej książce. Wyjątek stanowią kolumny zawierające marginalia, klisze i tabele wpuszczone w marginesy oraz klisze na spad.
Czwórka i dwójka tytułowa. W czwórce tytułowej przedtytuł należy umieszczać na kolumnie pierwszej a tytuł główny (kartę tytułową) na kolumnie trzeciej. W dwójce tytułowej kolumnę pierwszą stanowi tytuł główny. Kolofon należy umieszczać w zasadzie na odwrocie karty tytułowej (kolumna 4 w czwórce tytułowej), ale dopuszcza się umieszczanie go na końcu książki. Metryczka książki często występuje u dołu tej samej kolumny, na której zamieszczony jest kolofon, ale może być także umieszczona na końcu książki.
Pierwsza kolumna rozdziału jest zwykle kolumną spuszczoną. Wielkość spuszczenia powinna być jednakowa w całej książce i wynosi od 1/5 do 1/3 długości pełnej kolumny. Pierwsze kolumny rozdziałów mogą być kolumnami pełnymi lub z inną, niż to przewiduje zasada wielkością spuszczenia, ściśle określoną przez wydawcę.
Kolumna szpicowa nie powinna być krótsza niż 1/6 kolumny zasadniczego formatu.
Tytuły w kolumnach tekstowych powinny wraz z odstępami stanowić wielokrotność wiersza podstawowego. Nad tytułem od góry kolumny oraz pod tytułem od dołu kolumny powinny być włamane co najmniej 3 wiersze tekstu. W przypadku niemożności zastosowania tej zasady u dołu kolumny, należy kolumnę zostawić odpowiednio krótszą.
Odstępy przy tytułach powinny być w zasadzie jednakowe w całej książce, przy czym podział powinien być następujący: 2/3 nad tytułem i 1/3 pod tytułem. Jeśli w książce z żywą paginą tytuł wystąpi od góry kolumny, to odstęp od paginy należy powiększyć o odstęp nad tytułem.
Odstępy między wierszami tytułów składających się z kilku wierszy powinny być mniejsze niż nad i pod tytułami.
Nad i pod tytułem umieszczonym w okienku należy włamywać co najmniej dwa wiersze.
Liczba wierszy zasadniczego formatu kolumny. Długość kolumny (bez paginy) powinna stanowić wielokrotność wiersza podstawowego. Także poszczególne części długości kolumny (np. klisze z podpisami, tabele z odstępami, teksty złożone innym stopniem wiersza) powinny stanowić wielokrotność wiersza podstawowego.
Zgodność padania wierszy (register). Przy łamaniu należy zachować zasadę padania na siebie wierszy kolumn drukowanych po obu stronach arkusza papieru. Nie należy rozbijać kolumn ani na papierki, ani interlinie przy akapitach. W przypadku występowania wstawek o innym stopniu wiersza, długość wstawki należy wyrównać jednakowymi odstępami od góry i od dołu do wielokrotności wiersza podstawowego. Tytuły, podtytuły, wstawki tekstowe składane innym stopniem, tabele i klisze łącznie z odstępami powinny także stanowić wielokrotność wiersza podstawowego. Wyjątek mogą stanowić encyklopedie, bibliografie i słowniki oraz książki o dużej liczbie wzorów.
Wiersz końcowy akapitu na początku kolumny (tzw. „bękart”). Umieszczenie końcowego wiersza akapitu na początku kolumny jest dopuszczalne. Jeśli wydawca żąda łamania bez „bękartów”, powinien w dyspozycji technicznej wskazać sposób ich uniknięcia, z wykluczeniem dorabiania lub gubienia wierszy przez przeskładywanie tekstów, bez zmiany treści oraz zwiększania odstępów między wierszami. Dopuszcza się w takich przypadkach skrócenia obu kolumn na rozwarciu o jeden wiersz, z pozostawieniem paginy na właściwym miejscu.
Miejsce włamania klisz. Klisze powinny być włamane najbliżej tekstu, do którego się odnoszą. Jeżeli jest to niemożliwe, dopuszcza się włamanie klisz w granicach tekstu znajdującego się na rozwarciu. W zasadzie klisza nie powinna wyprzedzać tekstu, do którego się odnosi. Przy kliszach zajmujących wraz z podpisem około 5/6 długości kolumny nie należy włamywać tekstu zasadniczego.
Nie należy umieszczać kliszy na końcu części lub rozdziału. Zasada ta nie odnosi się do klisz ściśle związanych z tekstem w książkach naukowych i technicznych oraz przerywników.
Klisze poprzeczne całokolumnowe należy umieszczać na kolumnach parzystych tak, aby góra kliszy znajdowała się przy marginesie zewnętrznym, a na kolumnach nieparzystych przy marginesie wewnętrznym (przy grzbiecie).
Klisze w tekście. Klisze włamywane w środku kolumny powinny mieć u dołu od 2 do 4 wierszy tekstu więcej niż u góry. Jeżeli klisza nie jest włamana od góry kolumny lub nie stanowi łącznie z podpisem pełnej kolumny, to od góry kolumny powinny się znajdować co najmniej 4 wiersze tekstu, a od dołu co najmniej 5 wierszy tekstu, nie licząc podpisu pod kliszą.
Przy włamywaniu klisz nie należy pozostawić pierwszego wiersza akapitowego nad kliszą i końcowego wiersza pod kliszą.
Odstępy przy kliszach włamanych obok siebie nie powinny być mniejsze niż 6p.
Odstępy pomiędzy obrazem kliszy u dołu a podpisem powinny wynosić od 2 p. do jednego wiersza, w zależności od stopnia pisma podstawowego. Odstęp pomiędzy kliszą a podpisem powinien być mniejszy niż między podpisem a tekstem.
Odstępy pomiędzy dwiema lub więcej kliszami, umieszczonymi w układzie pionowym w kolumnie, powinny wynosić co najmniej jeden wiersz tekstu podstawowego, nie licząc podpisów pod kliszami.
Odstępy pomiędzy tekstem a kliszą od góry oraz pomiędzy kliszą (lub podpisem) a tekstem od dołu, powinien być równy i wynosić po (około) jednym wierszu podstawowym.
Długość klisz włamywanych w tekście powinna stanowić wraz z podpisem i odstępami wielokrotność wiersza podstawowego.
Pomiędzy tekstem obłamującym a kliszą z podpisem odstępy powinny być z trzech stron równe i wynosić, zależnie od stopnia pisma podstawowego, 6–12 p. W tym przypadku odstęp pomiędzy kliszą a podpisem powinien wynosić 4–6 p., w zależności od stopnia wiersza podstawowego.
Obłamywanie klisz i tabel tekstem należy wykonywać z zachowaniem minimalnego formatu obłamania:
przy składzie petitowym – 2 kwadraty;
przy składzie garmondowym – 2 1/2 kwadratu;
przy składzie cycerowym – 3 kwadraty.
Wyjątek stanowią słowniki ilustrowane i encyklopedie, w których można stosować węższe formaty obłamania.
Obłamywanie klisz i tabel składam zawierającym wzory jest w zasadzie niedopuszczalne. W wyjątkowych przypadkach dopuszcza się obłamywanie klisz tekstem z wzorami, gdy wzór mieści się obok kliszy lub tabeli bez przenoszenia.
Klisze i tabele na pełną szerokość kolumny wielołamowej. Jeżeli w kolumnie wielołamowej występują klisze i tabele na pełną szerokość kolumny, tekst należy łamać „przez kliszę” z góry na dół w każdym łamie.
Miejsce włamania tabel. Tabele powinny być włamane najbliżej tekstu, do którego się odnoszą. Jeżeli jest to niemożliwe, dopuszcza się włamanie tabel w tekście znajdującym się na rozwarciu. W zasadzie tabela nie powinna wyprzedzać tekstu, do którego się odnosi.
Poprzeczne tabele całokolumnowe należy umieszczać tak, aby na kolumnach parzystych góra tabeli znajdowała się przy marginesie zewnętrznym, a na kolumnach nieparzystych przy marginesie wewnętrznym (przy grzbiecie).
Jeżeli tabela rozkładowa jest większa od kolumny tekstowej, należy obie połówki tabeli zbliżyć do grzbietu, a różnice między szerokością kolumny wypełnić materiałem justunkowym. Paginy należy pozostawić na właściwym miejscu.
Tabele w tekście włamane w środku kolumny powinny mieć u dołu od 2 do 4 wierszy tekstu więcej niż od góry. Jeżeli tabela nie jest włamana od góry kolumny lub nie stanowi łącznie z tytułem pełnej kolumny, to od góry kolumny powinny się znajdować co najmniej 4 wiersze tekstu, a od dołu co najmniej 5 wierszy tekstu.
Odstępy przy tabelach włamanych obok siebie nie powinny być mniejsze niż 6 p. Odstępy między tekstem a tabelą oraz jej tytułem od góry i od dołu powinny być równe i wynosić po około jednym wierszu podstawowym.
Odstęp między tabelą a tytułem powinien wynosić co najmniej 2 p. Długość tabeli wraz z odstępami powinna stanowić wielokrotność wiersza podstawowego.
Przenoszenie części tabel. Przy przenoszeniu części tabel na następną kolumnę należy powtórzyć główkę tabeli lub – w celu uproszczenia – tylko numerację rubryk tabeli, co powinno być ściśle określone w dyspozycji wydawnictwa.
Marginalia należy umieszczać w zasadzie na zewnętrznym marginesie stronicy z 4–6 punktowym odstępem od tekstu. Pierwszy wiersz marginalium powinien być ustawiony dokładnie na linii pisma wiersza podstawowego, do którego się odnosi.
Umieszczanie paginy zwykłej. Paginę zwykłą należy umieszczać u dołu lub u góry kolumny, środkując ją lub ustawiając z boku. Dopuszcza się inne sposoby umieszczenia pagin zwykłych.
Paginę należy umieszczać na kolumnach tekstowych pełnych, zasadniczego formatu. Paginy zwykłej nie należy umieszczać:
na czwórkach i dwójkach tytułowych;
na wakatach;
na ostatniej kolumnie książki.
Umieszczanie paginy żywej. Paginę żywą należy umieszczać w jednym wierszu u góry lub u dołu kolumny, oddzielając ją od tekstu zasadniczego odstępem lub linią cienką i odstępem. Odstęp między tekstem żywej paginy a linią oddzielającą powinien wynosić co najmniej 2 p. Tekst żywej paginy powinien się zamknąć w jednym wierszu, przy czym nie może go wypełniać całkowicie. Paginę żywą można również stosować umieszczając tekst paginy u góry a liczbę u dołu kolumny.
Paginę żywą należy umieszczać na kolumnach tekstowych pełnych zasadniczego formatu oraz na kolumnach szpicowych. Paginy żywej nie należy umieszczać:
na czwórkach i dwójkach tytułowych;
na wakatach;
na kolumnach spuszczonych.
Oddzielanie łamów. Zależnie od stopnia pisma, wielkości kolumny i liczby łamów w kolumnie, odstęp oddzielający łamy powinien wynosić od 6 do 24 p., nie powinien być jednak mniejszy od stopnia pisma składu podstawowego.
Łamy można oddzielać także linią cienką z odstępami po obu stronach linii.
Notki w kolumnach jednołamowych tekstu zwykłego należy umieszczać u dołu kolumny. Na niepełnych kolumnach końcowych notki należy umieszczać bezpośrednio pod tekstem. Wyjątek stanowią kolumny niepełne krótsze o 1 do 3 wierszy, gdzie notki należy umieszczać u dołu kolumn. W tym przypadku odstęp między linią a notką powinien wynosić pół wiersza tekstu podstawowego.
Notki w kolumnach wielołamowych tekstu zwykłego należy umieszczać u dołu tego łamu, w którym znajduje się odnośnik. Na niepełnych kolumnach końcowych notki należy umieszczać bezpośrednio pod tekstem. Notkę dotyczącą tytułu należy umieścić pod pierwszym łamem.
Notki w kolumnach mieszanych. Notki odnoszące się do tabel umieszcza się bezpośrednio pod tabelami bez oddzielania linią. W tabelach rozkładowych notki należy składać na szerokość kolumny i włamać je w kolumnę parzystą, jeżeli zawierają nie więcej niż 5 wierszy. Przy większej liczbie wierszy notkę należy umieszczać na stronicy parzystej i nieparzystej.
W utworach poetyckich notki należy umieszczać zawsze u dołu kolumny.
Jeżeli u dołu kolumny znajduje się klisza nieobłamana, dopuszcza się umieszczenie notki bezpośrednio pod tekstem.
Odstępy między notkami a tekstem mogą być zmienne i razem z wierszami notek powinny stanowić wielokrotność wiersza podstawowego.
Oddzielanie notek może być następujące:
linią cienką o długości 24–60 p. (w zależności od szerokości kolumny), umieszczoną z lewej strony kolumny;
linią cienką na szerokość kolumny;
odstępem co najmniej jednego wiersza podstawowego.
W całej książce można zastosować wyłącznie jeden z podanych sposobów.
Linię oddzielającą notki od tekstu należy umieszczać w taki sposób, aby odstępy nad i pod linią były równe. W przypadku niepodzielności materiału justunkowego należy powiększyć odstęp pod linią.
Notki w utworach poetyckich należy oddzielać linią na całą szerokość kolumny lub odstępem.
Przenoszenie notek w kolumnach jednołamowych. Jeżeli notka nie mieści się w kolumnie, w której znajduje się odsyłacz, część notki może być przeniesiona na następną kolumnę u dołu. Na kolumnie z odnośnikiem musi się znajdować co najmniej 1 wiersz danej notki, przy czym przeniesiona część nie może się rozpoczynać od nowego zdania. Przeniesioną część notki należy umieścić na następnej kolumnie jako pierwszą.
Przenoszenie notek w kolumnach wielołamowych. Jeżeli notka nie mieści się w łamie, w którym znajduje się odnośnik, część notki może być przeniesiona do następnego łamu u dołu. W łamie z odnośnikiem musi się znajdować co najmniej jeden wiersz danej notki, przy czym przeniesiona część nie może się rozpoczynać od nowego zdania. Przeniesioną część należy umieścić w następnym łamie jako pierwszą.
Rozmieszczenie wierszy utworów poetyckich. Utwory poetyckie należy umieszczać na optycznym środku szerokości kolumny.
Przenoszenie strof. Przy łamaniu strofy rozdzielane i przenoszone na następne kolumny należy dzielić i przenosić grupami po dwa wiersze. Strof 4-wierszowych nie należy dzielić a kolumna powinna kończyć się na strofie. Można dzielić strofy 6-wierszowe i dłuższe, lecz w kolumnie poprzedniej muszą pozostać co najmniej dwa wiersze strofy.
Odstępy między strofami powinny wynosić w zasadzie jeden wiersz.
Przenoszenie wierszy w utworach scenicznych. W przypadku gdy określenia (nazwy) osób działających w utworze są złożone w oddzielnych wierszach, nie można pozostawić je na końcu kolumny a dialogi (kwestie) przenosić na kolumnę następną.
Włamywanie wydzielonych wzorów należy wykonywać bezpośrednio po tekście, do którego się odnoszą.
Przenoszenie wzorów. Dwuwierszowych wzorów nie należy rozdzielać i przenosić na następną kolumnę.
Odstępy przy wzorach. Odstępy między tekstami a wzorami oraz pomiędzy wzorami powinny być równe i wynosić do 2 wierszy pisma podstawowego. Odstępy między wierszami wzorów wielowierszowych powinny być mniejsze od odstępów między wzorami oraz wzorami a tekstem. Odstępy między wierszami wzoru powinny wynosić co najmniej 4 p.
Łamanie dzieła może być dokonane na podstawie makiety wydawniczej, wyklejonej przez redaktora technicznego lub na podstawie dyspozycji technicznych dotyczących składania i łamania, zawartych w maszynopisie wydawniczym i karcie zamówieniowo-dyspozycyjnej.
Inicjały. W książkach stosowane są dwa rodzaje inicjałów: z materiału zecerskiego oraz kompozycje plastyczne (klisze). Można je uszeregować ze względu na charakter wykonania w następujące grupy:
inicjały zwykłe – wersaliki pisma o kilka stopni większego od pisma podstawowego;
inicjały ozdobne zamknięte – których ornament tworzy zamknięty obrys litery;
inicjały ozdobne otwarte – gdzie kompozycja ornamentacyjna nie jest zamknięta zdecydowaną linią;
inicjały skomponowane z materiału zecerskiego (z linii i ornamentów).
Wielkość inicjału zależy od wielkości kolumny, stopnia pisma i charakteru książki. Wskazówką w tym względzie może być dość powszechnie stosowana reguła, która głosi, że inicjał powinien być wielkości podwójnego stopnia pisma podstawowego. Jeżeli więc składany pismem 10 p. inicjał może posiadać wielkość 20 p., przy tekście petitowym – 16 p. Nie jest to zasada i w poszczególnych przypadkach stosować można inicjały znacznie większe.
Inicjały mogą być włamane, obłamane lub ustawione poza formatem kolumny, na marginesie, równo z pierwszym wierszem tekstu podstawowego.
Inicjały zwykłe – wersaliki pisma większego stopnia – umieszczać można w kolumnie w dwojaki sposób:
linię pisma inicjału wyrównać z linią pisma pierwszego wiersza (włamać), lub
linię pisma inicjału wyrównać z linią pisma ostatniego wiersza obłamującego inicjał.
Przy stosowaniu drugiego sposobu umieszczania inicjału należy starać się tak dobrać jego wielkość, aby górna krawędź inicjału równa była z górną krawędzią pierwszego wiersza. Jeśli jest to niemożliwe, górną krawędź inicjału należy wypuścić nieco do góry, ponad pierwszy wiersz. W tym przypadku wiersze przylegające do inicjału muszą być pełne. Nie należy bezpośrednio pod inicjałem umieszczać wiersza końcowego niepełnego lub wiersza akapitowego.
Planując umieszczenie inicjału obłamanego należy wyznaczyć wielkość wcięcia wierszy obłamujących, które powinny być o tyle węższe w swym formacie, ile wynosi szerokość inicjału. Należy wyznaczyć w maszynopisie tyle wierszy wciętych, aby suma ich stopni odpowiadała wielkości inicjału.
Krój litery użytej jako inicjał powinien możliwie najlepiej harmonizować z krojem pisma podstawowego oraz z rodzajem ilustracji i ornamentów stosowanych w książce.
Dla ściślejszego powiązania inicjału ze słowem, z którego został wydzielony, resztę tego wyrazu składa się niekiedy wersalikami.
Paginy. Wszystkie kolumny w książce powinny być objęte paginacją (numeracją), ale nie na wszystkich stronicach pagina jest drukowana. Kolumny czwórki czy dwójki tytułowej, kolumny wakatowe, czy ostatnia kolumna książki – pagin zwykłych nie posiadają, ale wlicza się je do ogólnej objętości. Wyłącza się natomiast z bieżącej paginacji wkładki, wklejki, mapy itp.
Do liczbowania stronic w książkach stosuje się paginy zwykłe lub paginy żywe.
Paginą zwykłą nazywa się liczbę oznaczającą kolejną stronicę. Paginę taką umieszcza się u dołu lub u góry kolumny, pośrodku lub przy zewnętrznych marginesach. Odstęp paginy od tekstu powinien być o 2 punkty mniejszy od stopnia wiersza podstawowego. Również stopień pisma liczby paginy może być o 2 p. mniejszy od pisma zasadniczego.
Pagina żywa różni się od paginy zwykłej przede wszystkim tekstem informacyjnym. Żywa pagina może mieć charakter dekoracyjny, ale zastosowanie jej będzie wówczas w pełni uzasadnione, gdy tekst paginy będzie zmienny, orientujący czytelnika o zawartości tematycznej poszczególnych stronic. Stąd najczęściej pagina żywa występuje w słownikach, encyklopediach, dziełach zbiorowych, poradnikach itp.
Treść paginy żywej musi mieścić się w jednym wierszu, dlatego stosowane jest skracanie tytułów rozdziałów lub części rozdziałów. Tekst paginy nie może zaczynać się lub kończyć zbyt blisko liczby paginy. Odległość między liczbą i tekstem nie może być mniejsza niż 1 1/2 firetu pisma, którym składana jest treść żywej paginy. Do składania treści stosowane są różne stopnie pisma oraz odmiany, w zależności od charakteru i przeznaczenia książki. Stosuje się pismo o jeden lub dwa stopnie mniejsze od pisma podstawowego, ale w dziełach encyklopedycznych, słownikach, księgach adresowych lub spisach telefonicznych żywa pagina może być składana pismem półgrubym lub większym od tekstu, aby ułatwić odnalezienie szukanej pozycji.
Stosowane są trzy rodzaje paginy żywej:
otwarta,
podkreślona,
zamknięta.
Pagina żywa otwarta zawiera tylko tekst i liczbę; podkreślona – oprócz tekstu i liczby posiada jeszcze od dołu linię; zamknięta – całą zawartość, tj. treść i liczbę, ma ujętą w linię; od góry i od dołu.
Należy zwracać uwagę, aby w paginach podkreślonych i zamkniętych grubość oczka linii dostosowana była do grubości oczka pisma. Odstęp od paginy żywej do tekstu powinien być równy stopniowi pisma podstawowego.
Sposób ustawienia tekstu paginy żywej w książkach jest na ogół podobny – liczba paginy przy lewym lub prawym brzegu kolumny (parzysta – nieparzysta) a tekst wyśrodkowany. W encyklopediach, słownikach czy spisach telefonów ustawienie tekstu i liczby paginy żywej może być odmienny. Z lewego brzegu paginy umieszcza się pierwsze hasło a z prawego ostatnie hasło zamieszczone w kolumnie tekstowej, zaś liczbę paginy można ustawić pośrodku. Można również pierwsze i ostatnie hasło kolumny ustawić tradycyjnie – pośrodku a liczbę paginy z boku. Niekiedy liczbę paginy żywej umieszcza się na dole kolumny.
Notki (przypisy). Zasady włamywania notek w kolumny dziełowe, podane zgodnie z zaleceniem normy BN-65/7440-03, nie zawierają wszystkich sposobów ich umieszczania. Oprócz znanego już sposobu włamania notek na dole kolumny, stosowane jest jeszcze umieszczenie ich po części zasadniczej książki. Ma to miejsce wówczas, gdy notki są obszerne i jest ich tak dużo, że nie pozostałoby zbyt wiele miejsca na tekst podstawowy, który powinien zajmować co najmniej 1/4 długości kolumny.
Zdarzają się przypadki zamieszczania obszernych notek po tekście rozdziałów. Najczęściej ma to miejsce w książkach, w których poszczególne rozdziały opracowane były przez różnych autorów.
![MS STUDIO grupa [Navigation Bar]](images/topbar.gif){kind=small}
