SYSTEMY MIAR

  Miary Fourniera

Pierwszej reformy i próby ujednolicenia miar drukarskich dokonał Pierre Simon Fournier, paryski odlewnik czcionek, który w roku 1737 wystąpił z opracowanym planem systemu miar. Za podstawę przyjął obowiązującą w tym czasie na terenie Francji stopę francuską. Stopa ta składała się z 12 cali, a cal z 12 linii. Linię podzielił Fournier na 12 punktów i dwa takie punkty przyjął za jednostkę miary typograficznej i nazwał ją punktem typograficznym.

  Miary Didota

Po reformie miar we Francji (w miejsce stopy francuskiej wprowadzono nieco węższą stopę paryską), w roku 1785 paryski drukarz Firmin Didot przystosował podział Fourniera do obowiązującej ówcześnie stopy paryskiej. Punkt Didota, opracowany na tej samej zasadzie co punkt Fourniera, był od niego nieco węższy.

  Miary Bertholda

Dynamiczny rozwój metod uprzemysłowionych produkcji czcionek stworzył konieczność uregulowania wymiaru punktu typograficznego i dostosowania go do wartości metrycznych. Zadania te wykonał Herman Berthold w 1879 roku. Uznał on punkt Didota i ustalił jego wartość metryczną:

• 1 punkt typograficzny = 0,376 mm
• 1 punkt typograficzny = 1/2660 m
• czyli 2660 punktów typograficznych = 1000 mm = 100 cm = 1 m

Punkt ten jest obecnie powszechnie obowiązującą najmniejszą jednostką systemu miar typograficznych nazwanego systemem Didota lub paryskim. Nosi on również nazwę systemu normalnego lub metrycznego.

Podstawowymi jednostkami miary typograficznej są:

• 1 punkt
• 1 cycero = 12 punktom
• 1 kwadrat = 4 cycerom = 48 punktom

System miar typograficznych służy do określania i obliczania materiału drukarskiego (czcionki, linie, materiał justunkowy).

Do obliczeń wszelkich innych materiałów stosowanych w przemyśle poligraficznym używa się miar metrycznych.

  Miary Setowe

System typograficzny Didota został powszechnie przyjęty przez drukarstwo europejskie. Nieco odmienny system miar drukarskich obowiązuje w Anglii i USA. Oparty jest on na calu angielskim. Drukarstwo anglosaskie przyjęło w 1886 r. jednolity system pod nazwą „American Point System” zwany systemem pica (czytaj: pajka). Przyjęto, że jeden pica (równy prawie naszemu cyceru) równa się 1/6 cala (cal = 25,4 mm = 67,56 punktu). Pica podzielona na 12 części daje point (punkt) zwany w miarach monotypowych także setem. Zatem set równa się 1/27 cala. Set z kolei dzieli się na 18 jednostek i otrzymuje się tzw. jednostkę zasadniczą (podstawową) o wartości 0,0007716 cala (0,019522 mm).

Na tym systemie oparte są miary monotypowe (setowe).

Wynalazca monotypu Tolbert Lanston (1897 r.) wielkość seta przyjął nie do określenia wielkości (stopnia) pisma a do oznaczenia szerokości pisma.

W systemie monotypowym wszystkie znaki i litery mają szerokość określoną w jednostkach zasadniczych.

Jednostka zasadnicza, czyli jednostka pisma 1-setowego (praktycznie nie istniejącego) jest to 1/18 część seta = 0,01389": 18 = 0,0007716 cala.

Jednostka pisma jest to liczba otrzymana z pomnożenia jednostki zasadniczej przez liczbę seta danego pisma. W systemie miar monotypowych każde pismo ma oznaczoną liczbę seta, a każda litera ma oznaczoną szerokość w jednostkach tego seta. Najszersze znaki i litery (W M + -) odpowiadają 18 jednostkom (1 em). Znaki i litery umieszczone na 18 jednostkach zajmują szerokość zwaną „em” (firet).

Najwęższe litery, jak – i, l, j – mają zwykle 5 jednostek.

Każdy znak czy litera wszystkich wielkości pism monotypowych są w pewnym stosunku do ema (fireta), wyrażającym się ułamkiem, np. i = 5/18, a = 9/18, W = 18/18 itp.

Jeżeli dla pisma 1-setowego jednostka zasadnicza równa się 0,0007716 cala, to jednostka setowa pisma 12-setowego równa się 0,0007716 x 12 = 0,0092592 cala. Em (firet) pisma 12 set wynosić będzie:

0,0007716 x 12 x 18 = 0,1666656 cala.

W piśmie 6 set jednostka setowa równa się:

0,0007716 x 6 = 0,0046296 cala.

Em tego pisma będzie się równał:

0,0046296 x 18 = 0,0833328 cala.

Jak z powyższych przykładów wynika, każda wielkość pisma posiada swoją jednostkę setową. Dla obliczenia jednostki danego seta pisma należy pomnożyć wartość zasadniczej jednostki monotypowej (0,0007716 cala) przez liczbę setów.

Wielkość pism monotypowych określają jednostki setowe, które stopniowane są co 1/4 set, od 5 do 14 x set. Np. 8 set, 8 1/4 set, 8 1/2 set itd. Im większa jest liczba setów, tym większa jest szerokość pisma monotypowego a z tym wiąże się stopień pisma. Np. pismo 10 set większe jest od pisma 5 set.

Do przeliczenia punktów Didota na emy danego stopnia wyrażonego w setach, używa się tablic przeliczeniowych, które podają gotowe wyniki.

  Zamiana miar typograficznych na metryczne

Ustalając wymiary ilustracji lub obliczając szerokość rubryk tabel przyjmuje się przybliżone wielkości:

• 1 cycero = 4,5 mm
• 4 cycera = 1 kwadrat = 18 mm

Dla przeliczenia miary metrycznej na miarę typograficzną i odwrotnie, praktycznie wystarczą następujące wzory:

a) przeliczenie mm na punkty

mm x 8/3 = punkty

b) przeliczenie punktów na mm

punkty x 3/8 = mm

Liczby „3” i „8” zostały wprowadzone do wzorów dlatego, że 3 podzielone przez 8 daje w dużym przybliżeniu wartość jednego punktu typograficznego wyrażoną w milimetrach (0,375).

 

Nazwy stopni czcionek

Stopień czcionki w p.	Nazwa stopnia	Wielkość czcionki w mm	Stopień czcionki w p.	Nazwa stopnia	Wielkość czcionki w mm
4	Diament	1,504	14	Średnian (Mitel)	5,265
5	Perl (Perła)	1,880	16	Tercja	6,016
6	Nonparel	2,256	20	Dwugarmond (Tekst)	7,520
7	Kolonel	2,632	24	Półkwadrat	9,024
8	Petit	3,008	28	Dwuśrednian	10,528
9	Borgis	3,385	36	Konkordans	13,536
10	Garmond (Korpus)	3,760	48	Kwadrat	18,048
11	Brewier	4,136	60	5 cycer	22,560
12	Cycero	4,512	72	6 cycer	27,072

PISMO DRUKARSKIE

  Historia pisma

  Antykwa Sweynheyma i Pannartza (1468)

Nie wyklucza się. Że Sweynheym i Pannartz mogli znać to pismo z dzieł wspomnianego Adolfa Ruscha ze Strassburga. Ta pierwsza antykwa miała jeszcze cechy pisma gotyckiego i nazywana jest niekiedy gotyko-antykwą.

W roku 1470 wenecki drukarz Mikołaj Jenson pochodzący z Francji, stworzył nowy krój antykwy, oparty na łacińskiej kapitale kwadratowej i piśmie humanistów. Jest to jedno z najpiękniejszych pism początkowego okresu drukarstwa.

Drukarz i nakładca głównie dzieł klasyków greckich i łacińskich Aldus Manutius drukował antykwą, która ze względu na swój krój – obok antykwy Jensona – uważana jest za najpiękniejsze pismo włoskiego Odrodzenia. Sławy przysporzyła Manutiusowi zastosowana po raz pierwszy w druku kursywa (italika). Ten nowy rodzaj pisma drukarskiego zastosowany w Wenecji w 1501 r., znalazł wielu naśladowców.

Pisma drukarskie Mikołaja Jensona i Aldusa Manutiusa tworzyły odmianę wenecką antykwy renesansowej. Cechami charakterystycznymi były małe różnice grubości kresek, duże szeryfy połączone wgłębionymi łukami z kreskami pionowymi, skośna oś liter „o” i „e”. Wenecka kursywa odznaczała się pochyłymi minuskułami, natomiast majuskuły miała proste.

  Antykwa Garamond

We Francji w pierwszej połowie XVI w. rozpoczął działalność grawer i odlewnik czcionek Claude Garamond. Będąc pod wpływem Geofrey Tory'ego (ówczesnego grafika, projektanta nowych proporcji budowy liter) Garamond stworzył antykwę, której krój pozbawiony cech pisma odręcznego, stanowi szczytowe osiągnięcie francuskiej odmiany antykwy renesansowej. Przez przeszło 200 lat była ona wzorem dla późniejszych twórców krojów pism i odlewników czcionek.

Antykwa Garamonda zamyka okres rozwoju pisma drukowanego, wzorowanego na kapitałach rzymskich i minuskułach karoliny. Antykwy renesansowe nazywane są niekiedy mediewalami (łac. Medievalis = średniowieczny).

  Antykwa Baskerville

Najbardziej reprezentatywnym pismem drukarskim epoki baroku stała się antykwa Baskerville'a. Anglik John Baskerville w swoim piśmie uwydatnił dużą różnicę między cienkimi i grubymi kreskami liter a szeroką formą rysunku zapewnił dobrą czytelność i wyrazistość.

  Antykwa Walbaum

Okres antykw klasycystycznych (zwanych także neoklasycznymi) zapoczątkowała grupa pism drukarskich, których forma podporządkowana jest subtelnej technice miedziorytu. Antykwy Giambattisty Bodoniego (Parma, 1800 r.), Piotra Didota (Paryż, 1800 r.) i Justusa Walbauma (Weimar, 1810 r.) posiadają podobne cechy. Ich surowość i prostota doskonale odzwierciedlały panujący wówczas w sztuce i architekturze neoklasycyzm.

Spośród nowych pism drukarskich, które pojawiły się w pierwszej połowie XIX w. szczególną uwagę zwracają dwie grupy krojów:

a) grupa pism tzw. egipskich,
b) grupa pism tzw. groteskowych.

  Antykwa Didot

Kilka uwag omawiających cechy charakterystyczne tych pism podane jest w innym miejscu. Nazwy krojów pism sugerować mogą pochodzenie („egipskie”) lub dziwaczność („groteskowe”). Nazwa pierwszej z wymienionych grup pism pochodzi stąd, że powstało ono w okresie dużego zainteresowania sprawami starożytnego Egiptu. Francuski egiptolog J. Champollion odczytał (r. 1822) zapomniane hieroglificzne pismo egipskie, wyryte wraz z pismem demotycznym w języku egipskim oraz w języku greckim na płycie bazaltowej. Kamień ów znaleziono w pobliżu Rosetty (obecna nazwa Rashid) w 1799 r., podczas wyprawy Napoleona do Egiptu.

Zachęcony przychylnym przyjęciem pism „egipskich” Robert Thorne (Anglia, 1832 r.) stworzył krój pisma, którego linie posiadają również, jak pismo egipskie, jednakową grubość lecz pozbawione są zupełnie szeryfów. Krój ten nazwano na kontynencie europejskim „groteskiem” (z francuskiego „grotesque” – dziwaczne, komiczne), gdyż był całkowicie odmienny od dotąd używanych krojów.

W systematyce krojów pism, ustalonej przez międzynarodową komisję, kroje pism egipskich otrzymały nazwę „antykwy linearne szeryfowe” a pisma groteskowe – „antykwy linearne bezszeryfowe”.

Na początku XIX w. nowa technika druku – litografia, wywarła swój wpływ na kształtowanie się form literniczych. Ogromne możliwości w przekształcaniu i stosowaniu litery rysunkowej, jaką dawała technika litograficzna, starano się w produkcji czcionek czymś zrekompensować. W obliczu nowego konkurenta odlewnie czcionek opracowały niezliczoną ilość liter fantazyjnych, grubych i cienkich, pochyłych i zdobionych wymyślnymi ornamentami, stosowanych przez typografów chaotycznie i „pstrokato” ale zgodnie z ówczesną modą. Ta mieszanina liter i ozdób w najprzeróżniejszym stylu pozbawiła typografię jej dawnego charakteru. Twórcy pisma drukowanego tego okresu starali się upodobnić druk do litografii, co doprowadziło do powstawania krojów pism pozbawionych jasności i jednolitości stylu, stojących pod względem artystycznym na bardzo niskim poziomie.

W końcu XIX w. (1870 r.) rozwinął się ruch zainicjowany przez Anglika Williama Morrisa, na rzecz przywrócenia artystycznej rangi europejskiej sztuce drukarskiej i sztuce użytkowej w ogóle. Ubiegłe stulecia stanowiły dla Morrisa i jego towarzyszy, wzór do naśladowania. Jego inicjatywie zawdzięczać należy skuteczną walkę z chaosem stylistycznym XIX w.

Mimo, że styl krojów pism Morrisa nosi jeszcze cechy secesji, to stanowił on nawrót do klasycznego pisma drukarskiego, które do dziś wyznacza kierunki rozwoju współczesnej sztuki literniczej i drukarskiej.

 

Do tej pory odwiedziło nas: osób