Łamanie czasopisma powinno odbywać się według dokładnie opracowanych makiet (w przypadku dużego stopnia trudności). W innych przypadkach zwłaszcza czasopismach typu książkowego wystarczają wyczerpujące dyspozycje opisowe oraz dokładnie opracowany maszynopis lub szpalty przeznaczone do łamania.
Sporządzane makiety poszczególnych kolumn powinny mieć dokładnie obliczone miejsce przeznaczone na tytuły, hasła ogłoszenia itp., oraz pełną adiustację. Ilość wierszy naklejonych na makiecie powinna odpowiadać wielkości miejsca przeznaczonego na dany tekst w kolumnie. Odbitki klisz powinny być wklejone we właściwe miejsca. W przypadku gdy klisza jest za duża należy w makiecie nakleić jej odbitkę taką, jaką dostarczono z chemigrafii, zaznaczając tylko czerwonym ołówkiem część do obcięcia.
Sporządzając makietę czasopisma należy pamiętać, że poszczególne stronice przeznaczone są na pewne problemy i tego ustalonego porządku należy przestrzegać. W czasopismach występuje często gradacja poruszanych zagadnień – od poważnych do lekkich. Na rozwarciu czasopisma (kolumnach sąsiadujących, parzystej i nieparzystej) nie powinny występować artykuły o skrajnej tematyce. Dotyczy to również kompozycji graficznej, która musi uwzględnić odpowiedni układ obu kolumn.
Kolumny wielołamowe czasopism mogą posiadać zróżnicowane szerokości łamów, przy czym łamy mogą być oddzielane odstępami lub linią z odstępami. W przypadku występowania pagin żywych, odstęp między paginą a tekstem powinien wynosić najwyżej 12 punktów.
Przy łamaniu czasopism dwułamowych odstępy między łamami może wynosić 12- lub 24 punkty w zależności od wielkości pisma podstawowego i szerokości łamu.
Przy czasopismach wielołamowych wskazane jest oddzielanie łamów liniami z zachowaniem jako minimum 2-punktowego odstępu od linii do tekstu. Suma odstępów między łamami musi równać się pełnym cycerom.
Notkę odnoszącą się do tytułu należy włamać jako pierwszą u dołu pierwszego łamu. Notki odnoszące się do tekstu, który przecięty jest tytułem na szerokość kolumny, należy włamać u dołu odpowiedniego łamu (nie kolumny).
W czasopismach wielołamowych nie zachowuje się zasady zbieżności padania wierszy (registru), dlatego też aby uniknąć umieszczenia niepełnego wiersza końcowego na początku łamu (tzw. potocznie „bękarta”) można stosować rozbijanie przy akapitach na interlinie 2-punktowe.
W czasopismach jednołamowych typu książkowego należy unikać rozbijania na dodatkowe interlinie pomiędzy akapitami. W celu uniknięcia niepełnego wiersza od góry (tzw. „bękarta”) można w określonych przypadkach zablokować rygą jeden wiersz od dołu (w przypadku górnej paginacji).
Niedopuszczalne jest rozbijanie na interlinie pewnej ilości wierszy w celu wyrównania długości łamu.
Winieta w czasopiśmie powinna mieścić się w 1/4 długości kolumny.
Przy łamaniu artykułu w ciągu – koniec nie powinien zajmować mniej niż 1/6 długości kolumny.
Krój i stopień pisma oraz sposób rozmieszczania wierszy tytułowych powinny być podane w karcie operacyjno-technicznej, w wykazie tytułów, w maszynopisie oraz w makiecie.
W tytułach wielowierszowych nie można na końcu wiersza zostawić przyimków i spójników (a, i, na, po, w); trzeba je przenosić na początek następnego wiersza.
W tytułach nie można dzielić i przenosić wyrazów do następnego wiersza z wyjątkiem tytułów wielowierszowych, składanych w ciągu na pełną szerokość łamu.
Przy składaniu tytułów wielowierszowych należy tak dzielić wiersze, aby w każdym z nich zawarta była treść stanowiąca wydzielone pojęcie.
Odstępy międzywyrazowe w tytułach powinny odpowiadać szerokości litery A w składzie wersalikami i a w składzie tekstem.
Odstępy międzywierszowe w tytule powinny być najmniejsze – odstęp przed tytułem dwukrotnie większy od odstępu po tytule.
Nad tytułem oraz pod tytułem nie może być włamane mniej niż trzy wiersze tekstu podstawowego.
Stosując inicjały, jako rozpoczęcie nowych myśli w dłuższym artykule, używa się czcionki o kroju zbliżonym do złożonego tekstu. Inicjał powinien być dwa do trzech razy większy od stopnia pisma podstawowego. Resztę słowa, którego pierwszą literę stanowi inicjał, można złożyć wersalikami. Górny zarys oczka inicjału i wersalików powinny tworzyć linię prostą. Następne wiersze – przylegające oraz pierwszy pod inicjałem – muszą być wierszami pełnymi.
Ustalając rozmieszczenie klisz w kolumnie należy kierować się następującymi zasadami:
Kliszę prostokątną, zajmującą całą szerokość łamu lub kolumny należy tak ustawić, aby brzegi pionowe obrazu ilustracji były równe z brzegami tekstu. Jeżeli w kliszy występują fasety, należy je wpuścić w rygę cycerową, poszerzając kolumnę z obu stron. Z kliszą umieszczoną w łamie postępuje się podobnie, wpuszczając fasety bądź w odstępy między łamami, bądź z jednej strony w odstęp a z drugiej – powiększając format kolumny o cycero.
W pozostałych przypadkach dotyczących łamania kolumn, nie poruszonych w tym rozdziale, należy stosować ustalenia wymienione w zasadach łamania składu zecerskiego wydawnictw książkowych (BN-65/7440-03).
Gazety
Gazeta – nazwa pochodząca od włoskiego słowa „gazetta”, określającego drobną monetę wenecką z XVI w., za którą nabywano drukowane stronice z nowinami politycznymi.
W znaczeniu dzisiejszym, gazeta – to wydawnictwo ukazujące się periodycznie, w odstępach czasu mniejszych niż tydzień, np. co trzeci dzień, co drugi dzień lub codziennie (tzw. dziennik). Gazeta jako postać wydawnicza jest zbiorem informacji drukowanych dwustronnie na papierze. Wydawana jest w postaci arkuszy jednakowego formatu, nie zszywanych, nie sklejanych oraz nie obcinanych.
W chwili obecnej stosowane są dwie grupy formatów gazet:
formaty zasadnicze,
formaty uzupełniające.
Współczesną gazetę charakteryzuje różnorodność tematyki, obejmująca mnóstwo spraw z wielu dziedzin życia. Aby ten bardzo zróżnicowany materiał odpowiednio uwypuklić i uczynić go przejrzystym i dostępnym dla czytelnika, należy go ukształtować graficznie, stopniując ważność materiału. Sztuka graficznego kształtowania kolumny gazetowej polega na wyszukaniu właściwej formy dla danej treści. Głównym elementem graficznym w gazecie jest czcionka. Składając poszczególne części tekstu czcionkami różnego stopnia i w różnych odmianach, wyodrębnia się pewne części materiału. Mocniejszy akcent uzyskać można przez kontrastowe zestawienie tytułów, dobór ilości łamów dla podkreślenia stopnia ważności oraz dobór odpowiedniego miejsca na kolumnie.
Odpowiednie zestawienie akcentów wyróżniających może stworzyć cały wachlarz graficznego opracowania gazety – od statycznego aż po dynamiczny.
Układ statyczny gazety i związany z nim sposób łamania, charakteryzuje się umiarem i spokojem w operowaniu stopniami i krojami pism użytymi do składu tytułów. W tekście rzadko tylko występują wyróżnienia. Klisze najczęściej mają kształt prostokąta poziomego, którego szerokość jest wielokrotnością szerokości łamu. W układzie tym bardzo rzadko występuje ornament, ramka itp. ozdoby drukarskie. Układ statyczny stosuje pismo o dużym nasyceniu materiałem publicystycznym.
Układ dynamiczny gazety – to tytuły wielopiętrowe (rozbudowane wzwyż), o zróżnicowanych krojach pisma. Linie, ramki, ornamenty oraz inne ozdobniki są tu bardzo często stosowane. Umieszcza się dużo ilustracji i rysunków (szczególnie satyrycznych) różnych formatów. Również tekst składany jest w zmiennych szerokościach łamu. Dodatkowym elementem dynamicznego układu gazety jest stosowanie wyróżnień kolorowych.
Między tymi dwoma krańcowymi układami spotykane są również mieszane typy, zawierające elementy statyczne i dynamiczne.
W każdym prostokącie wyznaczyć można środkowy punkt geometryczny. Mieści się on na przecięciu dwóch przekątnych. Doświadczenia wykazały, że na wzrok ludzki najsilniej działa obraz umieszczony nieco powyżej środka geometrycznego. Miejsce to nazwano środkiem optycznym. W odniesieniu do stronicy książki, czasopisma czy gazety ma to doniosłe znaczenie. Jeśli jakąkolwiek ilustrację umieści się w różnych miejscach arkusza papieru, to dostrzec można, że najsilniej wyodrębni się ona w pobliżu środka optycznego.
Wykorzystując środek dla rozmieszczania wokół niego najważniejszych materiałów, nadać im można lepszą czytelność a stronicy bardziej ciekawy i przyjemny wygląd.
Dalsze badania, przeprowadzone pod kątem potrzeb reklamy, wykazały, że stronicę czasopisma względnie gazety podzielić można na kilka pól, z których każde ma inną wartość wizualną. Dzieląc stronicę na dwie równe części linią pionową, większą wartość przedstawia prawa połowa (56%), niż lewa (44%). Gdy przeprowadzono podział na cztery pola, badania wykazały, że na stronicy nieparzystej (prawej) największą wartość posiada część górna wewnętrzna (33%), mniejszą – część górna zewnętrzna (ok. 28%). Oddziaływanie dolnej wewnętrznej części stronicy jest znacznie słabsze (ok. 23%) a najsłabsze części dolnej zewnętrznej (ok. 16%). Na stronicy parzystej (lewej) oddziaływanie będzie odwrotne. Największą wartość wizualną reprezentuje część górna wewnętrzna a najmniejszą część dolna zewnętrzna.
Badania wartości wizualnej stronicy podzielonej na cztery pola poziome dały następujące rezultaty: najsilniej działa pole drugie od góry (50–52%), słabiej pole trzecie od góry (20–23%), jeszcze słabiej pole górne (11,8–19%) a najsłabiej pole dolne (5,3–8%).
Znając wartość poszczególnych pól na kolumnie, można uniknąć zasadniczych błędów przy wyborze miejsca dla umieszczenia artykułu. Prawidłowe rozplanowanie kolumny polega na wyborze dla materiału takiego miejsca, na jakie zasługuje, w zależności od reprezentowanego „ciężaru gatunkowego”. Mniejszą wartość poszczególnych płaszczyzn kolumny trzeba wyrównywać efektami graficznymi, aby zwrócić uwagę czytelnika, ale efekty te muszą być proporcjonalne do wagi materiału.
Tytuły gazet
Tytuły spełniają w gazecie niezwykle ważną rolę. Z punktu widzenia graficznego tytuł dzieli stronicę gazety na mniejsze przestrzenie, czym ułatwia czytanie. Tytuł oddziela od siebie artykuły. Jeśli występują dłuższe artykuły, zajmujące niekiedy całą kolumnę, wówczas dla nadania większej przejrzystości i czytelności, stosowane są tzw. śródtytuły. Tytuł główny jest dla czytelnika informacją ogólną, mówiącą o treści artykułu, śródtytuł natomiast dzieli artykuł na mniejsze części, czyniąc tekst bardziej czytelnym.
Istotną rzeczą jest prawidłowy podział treści tytułu wielowierszowego. Treść w takim tytule należy tak rozdzielić, aby każdy wiersz zawierał logiczną całość.
Przyczyną złego podziału treści tytułu bywa często nieumiejętność obliczenia ilości znaków, mieszczących się w określonym formacie, przy dysponowaniu do składania konkretnym krojem i stopniem pisma. W takim przypadku treść tytułu po prostu się nie mieści, dzieli się ją więc bez zastanowienia.
Składanie tytułów gazetowych nie jest objęte żadnymi zasadami i ustalenie w tym względzie jakichkolwiek sztywnych ram byłoby nieżyciowe. Krój pisma, jego wielkość, sposób ustawienia zależne są od wielu okoliczności a przede wszystkim od charakteru gazety, sposobu łamania i treści artykułów. Dlatego też ograniczyć się należy do kilku wskazówek, mających na celu podniesienie czytelności tytułów:
należy unikać mieszania w tytule wielowierszowym różnych krojów pism (antykwy, grotesku),
stosować mieszanie pism normalnych i ściągłych jednego kroju,
unikać składania treści tytułów na pełną szerokość jednego lub kilku łamów,
stosować właściwe odstępy między wyrazami,
nie dzielić wyrazów i przenosić do następnego wiersza.
Wyjątek stanowią tytuły kilkuwierszowe, składane w ciągu na pełną szerokość łamu wąskiego formatu.
Łamanie gazety przebiega w oparciu o dwie metody: łamanie metodą makietową i łamanie metodą szkicową, przy czym w obu metodach kolumny depeszowe łamane są przy współudziale redaktora technicznego (bez makiet). Zgodnie z przyjętym układem graficznym, makieta jako wzór do łamania, musi uwzględniać charakterystyczne elementy kompozycji graficznej.
Rozpoczynając sporządzanie makiety kolumny, w pierwszym rzędzie rozmieszcza się artykuły o większej objętości (np. odcinek powieści). Przy rozmieszczaniu dalszych materiałów kierować się trzeba zasadą ważności materiałów, której powinna odpowiadać odpowiednio eksponowane miejsca. Niekiedy łatwiej będzie uzyskać stosowny układ rozpoczynając makietowanie od rozmieszczenia ilustracji (jeśli są one przewidziane), zapewniając im odpowiednie miejsca. Pozostałe miejsca wypełnia się przeznaczonym na tę kolumnę materiałem, zachowując kolejność umieszczania wg objętości i ważności artykułów. Wybór miejsca dla drobnych notatek jest raczej obojętny, poza wyjątkowo ważnymi.
Rodzaje łamania gazet
Rodzaje łamania dostosowane są do układu graficznego gazety. W zależności od przyjętego układu, stosuje się jeden z następujących rodzajów:
łamanie blokowe,
łamanie symetryczne i
łamanie asymetryczne.
Łamanie blokowe stosowane bywa w tych gazetach, których tematyka wymaga skupienia uwagi czytelnika. Sposób ten polega na formowaniu artykułu wraz z tytułem tak, aby stanowił zamknięty blok (kwadrat lub prostokąt). Ten rodzaj łamania ogranicza ilość wierszy tytułu w poszczególnych artykułach oraz ich zróżnicowanie pod względem kroju i stopnia pisma. Nie stosuje się wszelkich mocniejszych podkreśleń, wyróżnień i ornamentów.
Łamanie symetryczne polega na umieszczaniu artykułów wraz z tytułami na jednakowym poziomie, symetrycznie po obu stronach kolumny. Tytuły artykułów nie mogą być umieszczane obok siebie, lecz muszą być oddzielone tekstem innych artykułów. Ten rodzaj łamania, podobnie jak łamanie blokowe, nadaje kolumnie spokojny i poważny wygląd. Jednak jego realizacja jest dość trudna, wymaga bowiem umieszczania naprzeciw siebie artykułów o jednakowej objętości (jednakowej ilości wierszy). Taka korelacja powoduje konieczność skracania lub dopisywania treści poszczególnych artykułów. Nie ułatwia to pracy i przyczynia się do przedłużenia cyklu produkcyjnego.
Zarówno łamanie blokowe jak i symetryczne odpowiada statycznemu układowi gazety.
Łamanie asymetryczne jest obecnie sposobem najczęściej stosowanym. Polega ono na umieszczaniu artykułów wielołamowych na różnych poziomach kolumny, do których dołącza się artykuły mniejsze (jedno, dwułamowe). To tzw. podłamywanie mniejszych artykułów tworzy spoistość, wiążąc kolumnę w harmonijną całość. Należy przy tym tak dobierać objętość poszczególnych artykułów, aby tytuły ich nie występowały obok siebie.
Łamanie asymetryczne, ze względu na stosowanie większej różnorodności krojów i stopni pism w tytułach, wszelkiego rodzaju wyróżnień w tekście oraz linii, ramek i ornamentów – nadaje kolumnie żywy wygląd. Zamieszczone ilustracje i rysunki są dodatkowym czynnikiem ożywiającym a często wprowadzane wyróżnienia tytułów przez drukowanie kolorową farbą – podnoszą atrakcyjność gazety. Ten sposób łamania wiąże się z określeniem graficznego układu dynamicznego.
![MS STUDIO grupa [Navigation Bar]](images/topbar.gif){kind=small}
